...

26.1.2022
2560

Tavşanlı adı nereden geliyor ?

Doç. Dr. Erkan Fidan - 

Tavşanlı Höyük Kazı Başkanı

Çok kıymetli Tavşanlılılar ve değerli okuyucular, Ben arkeolog, Doç. Dr. Erkan Fidan. Bir kısmınızın bildiği üzere 2021 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığı adına, Çardaklı Mahallesi’nde Ada Mesireliğinin hemen arkasında yer alan Tavşanlı Höyük’te, Tavşanlı Belediyesi’nin ana sponsorluğunda Cumhurbaşkanlığı onaylı statüsündeki arkeolojik kazılara başladık. Burada her yıl bahar ve yaz aylarında sürekli olarak devam edeceğimiz kazılarla bölge için başkent olabilecek nitelikteki yerleşmeden madencilik ve ticaretle ilgili önemli bilgiler elde edeceğimizi umuyoruz. Ancak altının ve paranın henüz bu dönemde kullanılmadığını, bizim arkeolojik kazılarla aradığımız şeyin ise Tavşanlı’nın kadim geçmişi olduğunu hemen belirtmek isterim. Başkanlık ettiğim kazılarlabinlerce yıl önce insanların yaptıkları taş ve kerpiç evler, günlük hayatlarında kullandıkları aletler yanında avladıkları ve besledikleri hayvanlar ileürettikleri tarım ürünlerini bulacağız. Bunları sizinle zaman zaman bu köşeden paylaşacağım.

Bu ilk yazımda ise Tavşanlı tarihi ile ilgili genel bir konudan bahsetmek isterim:

‘’Tavşanlı adı nereden geliyor ve anlamı nedir ?’’

Öncelikle yukarıda okuduğunuz gibi Tavşanlı’nın tarihi çok eskilere dayanıyor. Yaptığımız kazı ve araştırmalar günümüzden tam 8000 sene önce burada yaşam olduğunu kanıtlıyor. Bu yerleşim Kütahya’nın da bilinen en eski yerleşmesi Tabi bu dönemlerde henüz yazı keşfedilmediği için burada yaşayanlar günümüz Tavşanlısına ne isim vermişlerdi bilmiyoruz. Yazının Sümerler tarafından keşfedilip Anadolu’da kullanılmaya başladığı dönemde ise Tavşanlı Höyük çok büyük bir şehir haline geliyor. Eğer yapacağımız kazılarda kilden mühür ya da tablet gibi yazılı belge bulabilirsek, Tavşanlı’nın ilk adını da öğrenme şansı elde edeceğiz. Şimdi önce bilinenlere, Tavşanlı’nın Türk ve Müslüman geçmişine bakacak olursak;Türk nüfusun, aslında Germiyanoğullarının bölgeye gelmesinden çokdaha önce Tavşanlı’da yaşamaya başladığı anlaşılır. Biliyorsunuz bölgeye gelip yerleşen yörüklerin yaptığı Kavaklı camisinin 1118’de inşa edildiği kitabesinden anlaşılmaktadır. Yani neredeyse 1000 yıldır Müslümanlar Tavşanlı’da yaşamaktadırlar. Söz konusu bu tarih içinde Tavşanlı adının nereden geldiği ve anlamı ile ilgili aslında pek çok araştırma yapılmış, bunlardan en önemlilerini derlemeye çalıştım:

Evliya Çelebi’nin Seyahatnamesi

Tavşanlı ile ilgili en önemli ilk yazılı belgeler ise Evliya Çelebi’nin Seyahatnamesinde geçer. Evliya Çelebi, 1671 yılının Şubat ayı başında, Kadir Gecesi gördüğü bir rüya üzerine 21 Mayıs 1671’de İstanbul’dan Mekke’ye doğru yola revan olur. Üsküdar, Gebze, Yenişehir, İnegöl ve Bursa üzerinden geçerek Tavşanlı’ya gelir. Seyahatnameye göre o devirde Tavşanlı ile İnegöl aşağı yukarı aynı büyüklüktedir hatta Tavşanlı’ya ait köy sayısı bir nebze fazladır. Seyahatnameyi günümüz Türkçesine çeviren Seyit Ali Kahraman’ın kitabında Tavşanlı’dan şu şekilde bahsedilmektedir.783 [1381] tarihinde Germiyanoğlu fethidir. Daha sonra Germiyanoğlu kızını Bayezid Han oğlu Şehzâde Mehmed Han’a ve¬rince bu güzel kızıyla birlikte düğün çeyizi olarak Osmanoğlu’na anahtarlarını teslim etti. Kütahya sınırında 150 akçe kazadır ve 70 parça köydür. Paşa tarafından hâss-ı hümâyûn hâkimidir. Kalesi, Rum keferesi ya¬pısı gayet sağlam ve kârgir yapıdır ama iç el olmak ile dizdarı ve neferleri yoktur. Şehir bu kale eteğinde bağlı bahçeli akar¬sulu havadar şehirdir. Ovalarında ve ağaçlık köylerinde tavşanı pek çok olduğundan Tavşanlı adıyla meşhur olmuş mamur bir kasabadır. 

Orijinal seyahatnamede Harguş olarak tanımlanan Tavşanlı (Harguş Farsça tavşan demektir), adının çevrede çok tavşan olduğu için söylendiği düşünülür ve Tavşanlı adının buradan geldiği en kuvvetli ihtimaldir. Ancak bazı kaynaklar, Evliya Çelebi’nin bu isimlendirmeyle kendi tarzında nükteli bir yaklaşım yaptığını savunur. Ancak bir gezgin ve arkeolog olan Fransız Charles Texier de, Anadolu gezileri sırasında Tavşanlı’dan geçmiş ve kendisi de kasabanın isminin çevrede çok bulunan tavşandan geldiğini yazmıştır. Evliya Çelebi’nin Seyahatnamesine devam edersek:6 mahalle ve 6 mihraptır. Bunlardan çarşı içinde (---) Camii mamurdur. Hanları, hamamları sıbyan mektebi ve küçük çarşısı vardır, ama bedesteni, imareti ve medreseleri yoktur. 

Beğenilenlerinden, Tavşanlı ağdası, çam kutular ile bazı vilâyetlere taşınır baldan lezzetli taş gibi pek pekmezdir. Bütün halkının kârı bu ağdadır ve genellikle halkı bağdadır. Hatta Simav Şehri’nden ve Demirci Şehri’nden nice bin katır ve deve yükü üzüm kurusunu bu Tavşanlı Şehri’ne getirip pekmez ederler. Allah’ın hikmeti başka diyarda da bağlar çoktur, ama bu Tavşanlı Şehri’nin pekmezi gibi ağda edemezler. Suyu ve havasının mı, yahut bir ulu sultanın nefesinin etkisi mi, lezzetli ağdası olur. Oradan kalkıp yokuş aşağı doğu tarafına gidip düz sahralar içinde çamlı dağlar ve mahsullü köyler geçerek … Kütahya’ya varılır. Anlaşılacağı gibi Çelebi Tavşanlı’da o yıllarda bedesten olmadığını ifade eder. Aslında daha sonra gelişerek hem Osmanlı hem de Cumhuriyet döneminde çok önemli bir pazar yeri haline gelen Tavşanlı’daki bu eksikliği ise yaklaşık 350 yıl sonra Tavşanlı Belediyesi gidermek üzeredir. İnşaatı tamamlanmak üzere olan ilçe merkezindeki Bedesten, şehrin ticaret hayatına katkı sağlayacaktır. Ancak 17. Yüzyılda Çelebi’nin anlata anlata bitiremediği Tavşanlı pekmezi, günümüzde önemini yitirmiş gibidir. Yeni Bedesten umarım üzüm pekmezi yapımının canlanmasına ve Tavşanlı ile tekrar bütünleşmesine vesile olur.

Tavşanlı Yörük cemaati

Uzun yıllar Türk Tarih Kurumu başkanlığını da yapan tarihçi ve siyasetçi Yusuf Halaçoğlu,1720 yılında Tavşanlı adındaki bir Yörük cemaatinden bir grup hanenin Kütahya çevresine yerleştirildiğini söyler.Bazı araştırmacılar bu isme dayanarak Tavşanlı adının kökenini bu cemaate dayandırır.  Ancak 1720 yılından çok önceleri hem Tavşanlı’da yaşam başlamıştır hem de bu olaydan 50 sene önce Evliya Çelebi, Tavşanlı isminden bahsetmiştir. Bu yüzden Tavşanlı adının kaynağını bu bilgiye dayandırmak doğru değildir. 

Sözlüklerdeki Kullanımı 

Burada bugüne kadar Tavşanlı’nın anlamıyla ilgili hiç anlatılmayan iki durumu da ilk defa dile getirmek isterim: Tavşan sözcüğünün günümüz Türkçesi’nde, Türk Dil Kurumunu da kaynak gösterebileceğimiz şekilde hayvan anlamındaki tavşan yanında, değerli ağaçlar üzerine ince oymalar işleyen sanatçı, tahta oymacısı olarak da kullanılmaktadır.Tavşan sözcüğünün kökeni üzerine uluslararası bir dergide makale yayınlayan araştırmacı Hakan Sarıtiken, ilk Türk sözlüklerini incelemiş ve Kamus-ı Türki sözlüğünde, ‘’ince marangozluk‟anlamında tavşanlıg sözcüğünün kullanıldığınıbildirmiştir.Tavşanlı’daki eski tarihi yapılardaki muazzam ahşap işçiliklerini düşündüğümüzde, tavşanlı adının ince marangozluk işlerinden de gelebileceğidüşünülebilir bir fikir olarak karşımıza çıkıyor.Bununla birlikte Altay Türkçesinde taptal- “Ezilmek, düz hale gelmek”; taptat- “Ezdirip düz hale getirtmek” sözcükleri ile birlikte tabtan “tavşan” kullanımı da tavşan sözcüğünün tab isim kökünden türemiş olabileceği düşünülür.Bu durum hemen aklıma ezme işlemlerinin çokça yapıldığı dericilik ya da Evliya Çelebiseyahatnamesinde de vurgulanan pekmez yapımıyla ilişkili olabilir mi fikirlerini ge getirdi. Çünkü evet pekmez yapımı her ne kadar önemini yitirse de dericilik Tavşanlı için hep önemli olmuş, çağlar boyu hatta günümüzde çok değerli ustalar vasıtasıyla devam ettirilmektedir.

Tavı-Şanlı

Bunu üzülerek söylemek zorundayım ki leblebinin başkenti Tavşanlı’da kulağa hoş gelse de Tavşanlı adı Tavı-şanlı’dangelmez. Evet kulağa çok güzel gelir ama bu bilgi, kaynağı olmayan bir efsaneden ileri gitmez.Sözün özü, çok çeşitli tartışmalar olsa da Tavşanlı’nın bilinen ilk yazılı adınıntavşan anlamına gelen Harguş olduğunu söyleyebilirim. Umarım kazılarda daha eskisini buluruz...  


Yorumlar
Küfür, hakaret içeren; dil, din, ırk ayrımı yapan; yasalara aykırı ifade ve beyanda bulunan ve tamamı büyük harflerle yazılan yorumlar yayınlanmayacaktır. Neleri kabul ediyorum: ip adresimin kaydedileceğini, adli makamlarca istenmesi durumunda ip adresimin yetkililerle pa ylaşılacağını, yazılan yorumların sorumluluğunun tarafıma ait olduğunu, yazımın, yetkililerce, fikrim sorulmaksızın yayından kaldırılabileceğini bu siteye girdiğim andan itibaren kabul etmiş sayılırım.
Yorum Yaz
park hayat